![क्रीडा चिकित्सा]()
कदापि धावनस्य समये नूपुरं विकृष्य? अथवा टेनिसक्रीडायाः अनन्तरं कष्टप्रदं स्कन्धवेदना अनुभूतवती? तदा भवन्तः पूर्वमेव क्रीडाचिकित्सायाः जगतः विरुद्धं ब्रशं कृतवन्तः-भवता तत् अवगतं वा न वा।
क्रीडाचिकित्सा केवलं क्रीडकानां चिकित्सायाः आडम्बरपूर्णपदात् अधिकम् अस्ति । इदं गतिशीलं, नित्यं विकसितं चिकित्साक्षेत्रं यत् सर्वेषां आयुषः, फिटनेसस्तरस्य च जनानां चोटतः पुनः प्राप्तुं, कार्यप्रदर्शने सुधारं कर्तुं, भविष्यस्य समस्यानां निवारणे च सहायतां कर्तुं केन्द्रीक्रियते। सप्ताहान्ते दौडं कुर्वन्तः आरभ्य ओलम्पिकस्वर्णपदकविजेतारः यावत् क्रीडाचिकित्सा एतादृशानि समाधानं प्रददाति ये पार्श्वतः दूरं गच्छन्ति ।
2. क्रीडाचिकित्सायाः इतिहासः विकासश्च
प्रारम्भिक आरम्भ
क्रीडाचिकित्सा प्राचीनसभ्यतानां कालात् आरभ्यते । ग्रीक-रोमन-जनाः फिटनेस-मूल्यं अवगच्छन्ति स्म, हिप्पोक्रेट्स्-सदृशाः प्रारम्भिकाः वैद्याः शारीरिकक्रियायाः समये प्राप्तानां चोटानां अध्ययनं कुर्वन्ति स्म ।
आधुनिक-कालस्य विकासाः
२० शताब्द्यां प्रतिस्पर्धात्मकक्रीडासु विस्फोटः अभवत्-तत् च सह समर्पितानां परिचर्यायाः आवश्यकता अपि अभवत् । आधुनिकक्रीडाचिकित्साशास्त्रे अधुना उन्नतनिदानं, शल्यक्रियाविधिः, शारीरिकचिकित्सा, मानसिकस्वास्थ्यसमर्थनम् अपि अन्तर्भवति, येन एषः पूर्णवर्णक्रमीयः अनुशासनः अस्ति
3. क्रीडाचिकित्सायाः आवश्यकता कस्य अस्ति ?
![क्रीडा चिकित्सा]()
व्यावसायिक एथलीट
![क्रीडा-चिकित्सा2]()
सप्ताहान्ते योद्धा एवं फिटनेस उत्साही
![क्रीडा-चिकित्सा3]()
बालकाः किशोराः च
![क्रीडा-चिकित्सा4]()
वृद्ध एवं सक्रिय वरिष्ठ
व्यावसायिक एथलीट
एतानि मुखानि वयं टीवी-मध्ये पश्यामः, परन्तु तेषां सफलता प्रायः क्रीडाचिकित्सकैः, चिकित्सकैः, प्रशिक्षकैः च सह असंख्यघण्टाः निगूहति ।
सप्ताहान्ते योद्धा एवं फिटनेस उत्साही
केवलं भवतः एनबीए-क्रीडायां नास्ति इति कारणेन भवतः चोटस्य महत्त्वं न्यूनं न भवति । क्रीडाचिकित्सा नित्यजनानाम् शीघ्रं बलिष्ठं च पुनः उच्छ्वासं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
बालकाः किशोराः च
यथा यथा युवानां क्रीडाः अधिकाः तीव्राः भवन्ति तथा तथा बालकाः प्रौढस्तरस्य चोटस्य सामनां कुर्वन्ति । बालरोगचिकित्सा तेषां सुरक्षितरूपेण चिकित्सां सुनिश्चितं करोति।
वृद्ध एवं सक्रिय वरिष्ठ
६० वर्षाणां अनन्तरं सक्रियः तिष्ठति वा ? क्रीडाचिकित्सा भवतः गतिशीलतां निर्वाहयितुं, गठियारोगस्य प्रबन्धने, वेदनारहितजीवनस्य आनन्दं च प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।
4. क्रीडाचिकित्सायाः प्रमुखाः लाभाः
शीघ्रं पुनर्प्राप्तिः
सम्यक् योजनायाः सह भवन्तः दीर्घकालं यावत् पीठिकायां उपविष्टुं न प्रयोजनम्। अनुकूलितचिकित्साः चिकित्सां त्वरयन्ति, जटिलताः न्यूनीकरोति च ।
चोट निवारण
प्रथमतया कदापि आहतः न भवेत् वा न श्रेयः? क्रीडाचिकित्सा जैवयान्त्रिकशास्त्रे, गतिप्रकारे, शक्तिप्रशिक्षणे च बहुधा केन्द्रीक्रियते यत् तेषां भवितुं पूर्वं चोटः न भवति ।
कार्यप्रदर्शन अनुकूलन
लाभाय भवतः आहतं न करणीयम्। क्रीडावैद्याः भवतः शीघ्रं धावनं, उत्तमं उत्थापनं, सुरक्षिततया सीमां धक्कायितुं च साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
5. सामान्यस्थितयः चिकित्सिताः
मोचः तथा तनावः
सर्वाधिकं सामान्यं क्रीडाक्षतिः—गुल्फं लुठितं वा आकृष्य हम्स्ट्रिंग् वा चिन्तयन्तु।
कण्डराशोथः तथा बर्साइटिसः
पुनरावृत्तिगत्या शोथः भवितुम् अर्हति । क्रीडाचिकित्सा एतान् चिकित्साया जीवनशैल्याः च परिवर्तनेन सम्बोधयति।
भङ्गः विक्षेपः च
भग्नकटिबन्धः वा विक्षिप्तः स्कन्धः वा, विशेषज्ञाः भवन्तं पूर्णकार्यं कर्तुं प्रशिक्षिताः भवन्ति ।
अतिप्रयोगः चोटः
धावकस्य जानु, तरणकस्य स्कन्धः, टेनिस-कोणः च? एते अतिशयेन, बहुधा करणात् दीर्घकालीनाः विषयाः सन्ति।
6. क्रीडाचिकित्साविशेषज्ञाः भवद्भिः ज्ञातव्याः
अस्थिरोगचिकित्सक
यदा शल्यक्रियायाः आवश्यकता भवति तदा एते एव जनाः सन्ति येषां हस्ताः गहनाः शरीररचनाविज्ञानं च सन्ति ।
शारीरिक चिकित्सक
ते लक्षितव्यायामैः गतिशीलतायोजनाभिः च भवतः पुनर्प्राप्तेः मार्गदर्शनं कुर्वन्ति।
एथलेटिक प्रशिक्षक
क्षेत्रे वा न्यायालये वा, ते चोटस्य प्रथमप्रतिसादकाः भवन्ति-तथा च तान् निवारयति इति प्रशिक्षणस्य डिजाइनं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति।
खेल मनोवैज्ञानिक
मानसिककठोरता शारीरिकबलवत् महत्त्वपूर्णा अस्ति। एते विशेषज्ञाः क्रीडकानां तनावं, भयं, दबावं च दूरीकर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
7. क्रीडाचिकित्सायां निदानसाधनम्
इमेजिंग टेस्ट्स् (एमआरआइ, एक्स-रे, अल्ट्रासाउण्ड्) २.
एते पृष्ठभागस्य अधः किं प्रचलति इति निश्चयं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति-किं तत् विदीर्णः स्नायुबन्धः वा केशरेखाभङ्गः वा।
गतिविश्लेषणम्
उच्चप्रौद्योगिकीयुक्ताः वीडियो-उपकरणाः अनुचित-गति-प्रतिमानं ज्ञातुं शक्नुवन्ति येन चोटः भवति, येन समस्या भवितुं पूर्वं तान् सम्यक् कर्तुं साहाय्यं भवति ।
8. उपचाराः चिकित्साविधयः च
RICE विधि
विश्रामः, हिमः, संपीडनं, उन्नतिः—अद्यापि अनेकेषां तीव्रक्षतानां कृते सुवर्णमानकम्।
शारीरिक चिकित्सा
अत्रैव पुनर्प्राप्तिः कर्म भवति । प्रसारणं, सुदृढीकरणं, परिचालनं च सर्वं योजनायाः भागः अस्ति ।
शल्यक्रिया हस्तक्षेप
यदा रूढिवादी परिचर्या पर्याप्तं न भवति तदा न्यूनतम-आक्रामक-शल्यक्रियाः अल्प-पुनर्प्राप्ति-समयेन समस्यां सम्यक् कर्तुं शक्नुवन्ति ।
पुनर्जन्म चिकित्सा (PRP, Stem Cells) ९.
अत्याधुनिकाः तकनीकाः शरीरस्य स्वयमेव चिकित्सां कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति-विशेषतः सन्धि-कण्डरा-क्षतयोः कृते।
9. पोषणस्य जलीकरणस्य च भूमिका
प्रदर्शनं ईंधनम्
भोजनं इन्धनम् अस्ति। कार्ब्स्, प्रोटीन्, मेदः च सम्यक् सन्तुलनं भवतः व्यायामं कर्तुं वा भङ्गयितुं वा शक्नोति ।
सूजन का प्रबन्धन
सामन्, हल्दी, पर्णयुक्तानि हरितानि इत्यादीनि शोथनिवारकानि आहारपदार्थानि वेदना न्यूनीकर्तुं, पुनर्प्राप्तिम् अपि प्रवर्धयन्ति ।
10. क्रीडाचिकित्सा तथा मानसिकस्वास्थ्य
चोटस्य सामना
चोटः मानसिकरूपेण निष्कासनं कर्तुं शक्नोति। अवसादः, कुण्ठा, चिन्ता च सामान्याः सन्ति—किन्तु चिकित्सायोग्याः।
प्रदर्शन चिन्ता
बलवन्तं शरीरं केन्द्रचित्तं विना किमपि न भवति। क्रीडामनोवैज्ञानिकाः क्रीडकानां दबावेन प्रदर्शनं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
11. चिकित्सायापेक्षया निवारणं श्रेयस्करम्
पूर्ववास अभ्यास
चोटस्य पूर्वं मांसपेशिनां सन्धिषु च सुदृढीकरणम्? तत् स्मार्टम् अस्ति।
अनुकूलित प्रशिक्षण योजना
न द्वौ शरीरौ समानौ स्तः। अनुरूपाः कार्यक्रमाः भवन्तं सुरक्षितं दृढं च कुर्वन्ति।
12. प्रौद्योगिकी क्रीडाचिकित्सायाः आकारं कथं ददाति
धारणीयं तथा ट्रैकर
स्मार्टवॉच्स्, फिटनेस एप्स् च वैद्यानां रोगिणां च वास्तविकसमये प्रगतेः निरीक्षणं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति।
दूरस्वास्थ्य तथा आभासी परामर्श
अवकाशकाले चोटः ? चिन्ता नास्ति। क्रीडावैद्येन सह वीडियो-कॉलं कृत्वा शीघ्रमेव भवतः सहायतां प्राप्तुं शक्यते।
13. क्रीडाचिकित्सायां महिलाः
![क्रीडाचिकित्सायां महिलाः]()
लिंग-विशिष्ट चोट
एसीएल-अश्रुपातः, तनाव-भङ्गः, कतिपयानि सन्धि-चोटानि च महिलानां भिन्नरूपेण प्रभावं कुर्वन्ति-क्रीडा-चिकित्सा तदनुसारं अनुकूलतां प्राप्नोति ।
क्षेत्रे प्रतिनिधित्वम्
अधिकाः महिलाः अस्मिन् व्यवसाये प्रवेशं कुर्वन्ति, विविधानि अन्वेषणं प्रदास्यन्ति, सम्पूर्णे बोर्डे परिचर्यागुणवत्तां च सुधारयन्ति।
14. बालरोग एवं किशोर खेल चिकित्सा
वृद्धि प्लेट चोटें
अद्यापि युवानां अस्थिनां विकासः भवति, येन ते अद्वितीयरीत्या दुर्बलाः भवन्ति ।
स्वस्थ आदतों का विकास
समुचितप्रशिक्षणं, खिञ्चनदिनचर्या च शीघ्रमेव प्रवर्तयितुं आजीवनं विषयान् परिहरितुं साहाय्यं करोति ।
15. वृद्धावस्था क्रीडाचिकित्सा
वयसा सह सक्रियः स्थातुं
व्यायामः संतुलनं, अस्थिघनत्वं, मानसिकतीक्ष्णता च सहायकः भवति । क्रीडाचिकित्सा एतत् सुरक्षितं सुनिश्चितं करोति।
संयुक्त संरक्षण
यदा गठियाः प्रहरति तदा अद्यापि वेदनारहितं गन्तुं बहुविधाः उपायाः सन्ति-शल्यक्रियायाः कृते सीधा कूर्दनं विना।
16. क्रीडाचिकित्सायाः विषये मिथकाः
'इदं केवलं क्रीडकानां कृते'।
असत्य। यः कोऽपि स्थानान्तरं करोति सः लाभं प्राप्नुयात्-पृष्ठवेदनायुक्तकार्यालयकर्मचारिभ्यः आरभ्य गोल्फक्रीडां गृह्णन्तः निवृत्ताः यावत्।
'भवतः सदैव शल्यक्रिया आवश्यकी'।
न। वस्तुतः अधिकांशः चोटः रूढिवादीरूपेण चिकित्सितः भवति । शल्यक्रिया अन्तिमः उपायः अस्ति ।
17. सम्यक् क्रीडा औषधप्रदाता कथं चयनीयम्
अन्वेष्टुं प्रमाणपत्राणि
बोर्ड प्रमाणीकरणं, क्रीडासहयोगप्रशिक्षणं, भवतः स्थितिः च अनुभवः च प्रमुखाः सन्ति।
भवतः आगमनात् पूर्वं पृच्छितव्याः प्रश्नाः
भवन्तः केषु चिकित्सासु विशेषज्ञतां प्राप्नुवन्ति ?
किं भवन्तः मम फिटनेस-स्तरस्य जनानां सह कार्यं कुर्वन्ति?
मम शारीरिकचिकित्सायाः आवश्यकता भविष्यति वा इमेजिंग् आवश्यकी वा ?
18. अन्वयः - भवतः अन्तः क्रीडकं आलिंगयतु
क्रीडाचिकित्सा केवलं क्रीडकानां कृते एव नास्ति-एतत् यस्य कस्यचित् कृते अस्ति यः उत्तमं गतिं गन्तुम् इच्छति, वेदनारहितं जीवितुं इच्छति, सक्रियः स्थातुम् इच्छति च। भवान् प्रथमस्य 5K कृते प्रशिक्षणं करोति वा पृष्ठाङ्गणे पौत्रान् अनुसृत्य वा, भवान् परिचर्याम् अर्हति यत् भवतां सर्वोत्तमरूपेण प्रदर्शनं कर्तुं साहाय्यं करोति।
So, next time you hear the term sports medicine , तत् किमपि अभिजातं वा अप्राप्यतः बहिः वा इति न चिन्तयन्तु। भवतः अत्यन्तं सक्रियस्य, समर्थस्य, लचीलस्य च आत्मनः समर्थनव्यवस्था इति चिन्तयन्तु ।
किन्तु— स्वशरीरं एकवत् व्यवहारं कर्तुं भवता प्रो भवितुम् आवश्यकं नास्ति।
