राइट् हिप् इम्प्लाण्ट् कथं चयनीयम्

नितम्बकृत्रिमशरीरं प्रत्यारोपणीयं चिकित्सायन्त्रं भवति यस्य त्रयः भागाः भवन्ति : ऊरुकाण्डः, ऊरुशिरः, एसिटाबुलरचषकः च । एते त्रयः भागाः क्षतिग्रस्तस्य नितम्बसन्धिस्य स्थाने भवन्ति, येन गतिशीलतां पुनः स्थापयन्ति, रोगी वेदनानिवारणं च कुर्वन्ति ।

01.कस्य अवयवाः के सन्ति नितम्बस्य कृत्रिमशरीरम्?

नितम्बकृत्रिमशरीरस्य मुख्यतया त्रयः घटकाः सन्ति- १.

ऊरुकाण्डः

रोगी ऊरुशिरः निष्कास्य रोगी ऊरुनहरं रीम कृत्वा ऊरुकाण्डं प्रविष्टं भवति । रोगी आयुः, आकृतिविज्ञानं, अस्थिविशिष्टता, चिकित्सकस्य आदतयः च अवलम्ब्य ऊरुकाण्डं सीमेण्टयुक्तं वा असीमेण्टयुक्तं वा (प्रेस् फिट् तकनीकं) भवितुम् अर्हति

ऊरुशिरः

धातु-बहुलक-सिरेमिक-निर्मितं गोलाकारं शिरः ऊरुकाण्डस्य उपरिभागे स्थाप्यते यत् पुरातनं क्षतिग्रस्तं ऊरुशिरः निष्कासितम् अस्ति

एसिटेबुलर कृत्रिम अंग (अथवा कप कृत्रिम अंग) २.

एसिटाबुलमस्य उपरिभागात् क्षतिग्रस्तं उपास्थिस्थानं यत्र पुरातनं ऊरुशिरः आसीत्, तत् निष्कासितम् अस्ति । तस्य स्थाने एकः पतला एसिटाबुलर कृत्रिमशरीरः अस्ति । तस्य स्थाने धारयितुं पेचकैः सीमेण्टेन वा उपयोक्तुं शक्यते । अस्य चषकस्य अन्तः प्लास्टिकस्य, सिरेमिकस्य, धातुस्य वा जडनं भवति यत् कृत्रिम-ऊरुशिरस्य सम्पर्कं करिष्यति ।

02. नितम्बस्य कृत्रिमशरीरस्य कृते कानि मुख्यानि सामग्रीनि उपयुज्यन्ते ?

नितम्बकृत्रिमशरीरस्य निर्माणार्थं प्रयुक्तसामग्रीनुसारं भेदः कर्तुं शक्यते । सम्प्रति एतानि सामग्रीनि त्रयः प्रकाराः कर्तुं शक्यन्ते- १.

धातुः

कतिपयधातुः, यथा स्टेनलेस स्टील, कोबाल्ट-क्रोमियम मिश्रधातुः अथवा टाइटेनियमः ऊरुकाण्डस्य निर्माणार्थं उपयुज्यते ।

बहुलक

पॉलीइथिलीन इति अतीव कठिनं प्लास्टिकं विश्वे सर्वाधिकं प्रयुक्तं च पदार्थम् । इदं जडं अत्यन्तं जैवसङ्गतं च पदार्थं यत् १९६० तमे दशके सीमेण्टयुक्तस्य एसिटाबुलरकृत्रिमशरीरस्य घटकरूपेण आर्थोपेडिक्स्-क्षेत्रे प्रविष्टम् अद्यत्वे अपि केषुचित् रोगिषु एतत् पदार्थं प्रयुक्तं भवति, परन्तु तस्य दुष्परिणामः अस्ति यत् कालान्तरेण कृत्रिमशरीरस्य प्लास्टिकस्य क्षरणस्य जोखिमः अस्ति, अतः कृत्रिमशरीरस्य आयुः लघुः भविष्यति परन्तु एतत् जोखिमम् अद्यापि न्यूनीकर्तुं शक्यते यतः केचन रोगिणः एतत् कृत्रिमशरीरं ३० वर्षाणि यावत्, अन्ये केवलं कतिपयवर्षपर्यन्तं स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।

▲फोटो: PROCOTYL® L Acetabular Cup (न्यूनतम आक्रामक आर्थोपेडिक उत्पाद: डेल्टा सिरेमिक लाइनर तथा ए- वर्ग अत्यधिक क्रॉस-लिंक्ड पॉलीइथिलीन लाइनर के साथ संगत)

ऊरुशिरस्य ऊरुचषकस्य च मध्ये गतिक्षेत्रं यत् वयं घर्षणक्षणं वदामः तत् सृजति । विशेषतः क्षरणस्य दृष्ट्या कृत्रिमशरीरस्य दुर्बलतमः भागः अस्ति । चत्वारि सम्भाव्ययुग्मानि सन्ति- १.

-सिरेमिक-पॉलीइथिलीन

-सिरेमिक-सिरेमिक

-धातु-पॉलीइथिलीन

-धातु-धातु

प्रत्येकं घर्षणयुग्मस्य लाभाः हानिः च सन्ति, अस्थिरोगचिकित्सकः रोगी आयुः, शारीरिकक्रियाकलापः, अस्थिविशिष्टता च इत्यादीनां अनेकमापदण्डानां आधारेण सर्वाधिकं उपयुक्तं घर्षणसंयोजनं चयनं करिष्यति

धातुकृत्रिमशरीरं सामान्यतया न अनुशंसितं इति महत्त्वपूर्णम् । एतादृशानि प्रत्यारोपणं निर्मायन्ते केचन कम्पनयः २०१०-२०११ तमे वर्षे तानि विक्रयणं त्यक्तुं निश्चयं कृतवन्तः, रोगिणां हिताय च तान् प्रत्यारोपणं स्मर्तुं निश्चयं कृतवन्तः येषां उपयोगः न कृतः समस्या प्रत्यारोपणस्य विभिन्नतत्त्वानां मध्ये घर्षणात् उद्भवति, एतत् घर्षणं च लघुधातुकणान् विसर्जयितुं शक्नोति ये ततः रक्तप्रवाहं प्रविशन्ति नितम्बसन्धिषु एते लघुकणाः एलर्जीप्रतिक्रियां जनयितुं शक्नुवन्ति, येन स्थानीयवेदना, क्षताः च भवन्ति ।

०३ . नितम्बस्य कृत्रिमशरीरस्य निश्चयस्य मुख्याः पद्धतयः के सन्ति ?

कृत्रिमशरीराणि शल्यक्रियाद्वारा सीमेन्टिङ्गेन अथवा गौण अस्थिपुनर्जन्मेन (असीमेन्ट् अथवा संपीडन तकनीकाः) फीमर अथवा एसिटाबुलम् इत्यत्र निश्चयितुं शक्यन्ते । सामान्यतया सीमेण्टयुक्तः ऊरुकाण्डः असीमेण्टयुक्तेन ऊरुचषकेण सह सम्बद्धः भवति । अस्य तन्त्रस्य लक्षणं अधः वर्णितम् अस्ति ।

शल्यचिकित्सा अस्थि-सीमेण्टिङ्ग-प्रविधिः उपयुज्यते

प्रयुक्तः अस्थिसीमेण्टः अ ऐक्रेलिक बहुलक . प्रक्रियायाः समये १५ निमेषेषु कठिनं भवति, निश्चयस्य अनन्तरं तत्क्षणमेव सेट् भवति ।

असीमेण्ट् अथवा प्रेस-फिट् तकनीकानां उपयोगः भवति

अस्थिपुनर्जन्मस्य घटनायाः कारणेन असीमेण्टयुक्ताः कृत्रिमशरीराः (कृत्रिमदण्डाः वा कपाः) षड्द्वादशसप्ताहानां अनन्तरं स्थिराः भवन्ति । अस्थिपुनर्जन्मस्य प्रवर्धनार्थं प्रायः कृत्रिमशरीरस्य पृष्ठभागे अस्थिस्य खनिजघटकस्य हाइड्रोक्सीअपैटाइट् इत्यस्य कृशस्तरेन लेपितः भवति । समीपस्थं अस्थि हाइड्रोक्सीअपैटाइट् इत्यस्य एकं घटकं परिचिनोति ततः कृत्रिमशरीरस्य अस्थिस्तरात् बहिः द्रुतगत्या वर्धते । हाइड्रोक्सीअपैटाइट् रासायनिकरूपेण निर्मातुं शक्यते ।

04. नितम्बस्य कृत्रिमशरीरं कियत्कालं यावत् भवति ?

अन्तिमेषु वर्षेषु कृत्रिमशरीरस्य सेवाजीवनं वर्धितम् अस्ति : ५० वर्षाणाम् अधः आयुषः रोगिषु येषां रोगिणां कृत्रिमशरीरस्य दशवर्षेभ्यः उपयोगानन्तरं अद्यापि कार्यं भवति तेषां अनुपातः प्रायः ९९% भवति

वृद्धेषु अतः निषण्णरोगिषु अपि एतादृशाः आकृतयः द्रष्टुं शक्यन्ते । अतः सर्वेषु वयसः रोगिषु नितम्बप्रतिस्थापनस्य शल्यक्रिया कर्तुं शक्यते ।

कृत्रिमशरीरस्य सेवाजीवनं मुख्यतया निम्नलिखितकारकाणां उपरि निर्भरं भवति ।

-रोगस्य आयुः, शरीरस्य द्रव्यमानसूचकाङ्कः, क्रियाकलापस्तरः च

-कृत्रिमशिरस्य व्यासः

-घर्षणक्षणस्य प्रकारः

उत्तरार्धे कृत्रिमशरीरस्य दीर्घायुषः बहुधा कृत्रिमशरीरस्य रचनायाः उपरि निर्भरं भवति इति महत्त्वपूर्णम् यदा ऊरुशिरः कृत्रिमचषकं च धातुना अथवा सिरेमिकेन निर्मितं भवति तदा मुख्यलाभाः अत्यन्तं न्यूनाः धारणस्य दरः तथा च विस्तृततरस्य ऊरुशिरस्य उपयोगस्य सम्भावना भवति, येन विक्षेपस्य जोखिमः सीमितः भवति इदं महत्त्वपूर्णं यत् धातु-धातु-सिरेमिक-सिरेमिक-कृत्रिमशरीरयोः युग्मीकरणे कृत्रिमशरीरस्य परितः ऊतकयोः मलिनमवशेषस्य प्रसारस्य जोखिमः भवति यद्यपि सिरेमिक-सिरेमिक-कृत्रिम-कृत्रिम-कृत्रिम-अङ्गाः धातु-धातु-कृत्रिम-कृत्रिम-अङ्गानाम् अपेक्षया न्यूनं भङ्गयन्ति, धातु-धातु-युग्मानां अपेक्षया घर्षण-क्षरण-प्रतिरोधकाः च भवन्ति तथापि तेषां प्रयोगः सावधानीपूर्वकं करणीयः

05. नितम्बकृत्रिमशरीरस्य के जोखिमाः सन्ति ?

कस्मिन् अपि शल्यक्रियायाः हस्तक्षेपे निहितानाम् जोखिमानां (संज्ञाहरणस्य जोखिमाः, अस्पताले प्राप्ताः रोगाः) अतिरिक्तं जटिलताः भवितुम् अर्हन्ति:

विक्षेपस्य जोखिमः

रोगिषु एषा मुख्यजटिलता भवति तथा च कालान्तरे जोखिमः भिन्नः भवति । विशेषतः शल्यक्रियायाः अनन्तरं प्रथममासेषु अधिकः भवति, प्रथमवर्षस्य अनन्तरं न्यूनः भवति । ततः कालान्तरेण पुनः शनैः शनैः वर्धते । अत्र अनेकाः कारकाः सन्ति ये विक्षेपं जनयितुं शक्नुवन्ति, ये रोगी, शल्यक्रिया, प्रत्यारोपणं च, अथवा शल्यक्रियापश्चात् अनुवर्तनं वा सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति प्रथमस्य विक्षेपस्य प्रकरणस्य अनन्तरं पुनरावृत्तेः जोखिमः महत्त्वपूर्णतया वर्धते ।

संक्रमणस्य जोखिमः

कस्यापि शल्यक्रियायाः संक्रमणस्य जोखिमः भवति, यदा च कृत्रिमशरीरस्य प्रत्यारोपणं भवति तदा विदेशीयशरीरस्य शरीरे प्रवेशेन एषः जोखिमः वर्धते एवं प्रकारेण रोगप्रतिरोधकशक्तिः विमुखीकृता भवति, प्रतिरक्षाक्षयस्य स्थानीयक्षेत्रं च निर्मीयते । सामान्यतया येषां जीवाणुनां जीवितस्य सम्भावना नास्ति ते अस्मिन् विदेशीयशरीरे वर्धयितुं शक्नुवन्ति । वृद्धेषु जनासु संक्रमणस्य एषः जोखिमः अधिकः भवितुम् अर्हति यतोहि तेषां प्रतिरक्षारक्षा दुर्बलतरं भवति । अन्ये कारकाः यथा स्थूलता, यत् हस्तक्षेपं जटिलं करोति, अथवा मधुमेहः, यः रोगप्रतिरोधकशक्तिं न्यूनीकरोति, धूम्रपानं च संक्रमणस्य जोखिमं वर्धयितुं शक्नुवन्ति ।

एलर्जी प्रतिक्रियायाः जोखिमः

कृत्रिमशरीरेषु प्रयुक्तेषु केषुचित् पदार्थेषु एलर्जी-प्रतिक्रियायाः क्षमता भवति ।

पुनरीक्षणशल्यक्रियायाः जोखिमः

कृत्रिमशरीरस्य विफलता, क्षरणं, भङ्गः वा पुनरीक्षणशल्यक्रियायाः आवश्यकता भवितुम् अर्हति ।