Ekiwanga ky’okugulu

01. Enzimba y’amagumba Ensengekera y’amagumba

Omu ekiyungo ky’okugulu kirimu amagumba 4: ekisambi, ekisambi, ekisambi ne fibula.

Kirimu ebitundu 3: ekisenge ky’omugongo ogw’omu makkati, ekitundu ky’omugongo ogw’ebbali, n’ekitundu ky’omugongo ogw’omugongo, era ebitundu 3 bigabana ekituli ky’omugongo.

02.Ensengeka y’ekiyungo

Ekika: Ekiyungo ky’eggaali

Okugulu kulina ennyondo 3: ekinywa kya tibiofemoral eky’omu makkati, ekiwanga eky’ebbali ekya tibiofemoral n’ekiwanga kya patellofemoral.

Ekiyungo ky’omugongo (tibiofemoral joint) kigatta ekisambi eky’ewala ku kifuba, ate ekinywa eky’ewala kikendeera okukola ekitundu ky’ekisambi eky’omu makkati n’ekisenge ky’ekisambi eky’ebbali. Ekitundu ky’omugongo (tibia) kiba kifunda nnyo, naye ekitundu ekiyitibwa meniscus ekiserengese kikireeta okukwatagana ennyo n’ebitundu by’omugongo ebifuluma (projecting femoral condyles).

Ensigo z’omugongo (femoral condyles) zaawulwamu ekitundu ekiyitibwa intercondylar fossa, era ekimanyiddwa nga femoral groove oba femoral talus.

Patella ggumba lya nsigo eriyingidde mu musuwa gw’ekinywa kya quadriceps era likola ekiyungo n’ekisenge ekiyitibwa trochanteric groove.

Kikola okutumbula amagoba g’ebyuma mu binywa by’omugongo (quadriceps muscle). Omutwe gwa fibula gusangibwa munda mu kkapu y’okugulu naye tegutera kukola nga kitundu kya kitundu ekiyitibwa articular surface ekitwala obuzito. Ensigo z’omugongo (femoral condyles) ne tibial plateau ze zikola layini y’ekiwanga.

03. Okutebenkera kw’ebinywa

Okutebenkera kw’ekiwanga ky’okugulu kukuumibwa ebitundu ebigonvu eby’enjawulo era nga nabyo biwa obukuumi obw’okusiba munda mu kiwanga.

Tibia ne femur bibikkiddwako shock-absorbing hyaline cartilage munda mu kinywa ky’okugulu.

-Ebitundu ebiyitibwa disc-shaped lateral ne medial menisci biwa okunyiga okw’okukankana okw’enjawulo era era ne bigabanya amaanyi ku kugulu mu kiwanga kyonna.

-Omusuwa ogw’omu maaso (ACL) n’omusuwa ogw’emabega (PCL) bitebenkeza entambula z’omu maaso-emabega n’okufukamira-okugaziya.

-Omusuwa ogw’omu makkati (medial collateral ligament) n’omusuwa ogw’ebbali (lateral collateral ligament) bitebenkeza okugulu mu nnyonyi zaabyo.

-Ebizimbe ebirala ebitebenkeza okugulu mulimu ekibinja ky’omubiri ekiyitibwa iliotibial bundle n’ekitundu ky’ejjembe ery’emabega ery’ebbali.

04. Ensengekera z’ebiwuka ebiyitibwa Bursae ne Cystic

Ebizimba ebiwerako ebiyitibwa cystic structures bitera okusangibwa okwetoloola okugulu, omuli tendon sheath cysts ne synovial bursae. Ebizimba by’omusuwa (tendon sheath cysts) biba bitali bya bulijjo ebiyitibwa dense fibrous connective tissue era nga birimu omusulo.

Ekizimba ekiyitibwa popliteal cyst (kwe kugamba, Baker’s cyst) kye kizimba ekisinga okubeera mu mubiri. Kisibuka mu bursa wakati w’omutwe ogw’omu makkati ogw’ekinywa ky’olubuto n’omusuwa gwa semimembranosus. Ebizimba ebiyitibwa popliteal cysts bitera obutaba na bubonero naye bitera okukwatagana n’obuzibu bw’okugulu mu bitundu by’omubiri ebiyitibwa intra-articular disorders.

Waliwo ebiwuka bina ebimanyiddwa ennyo mu maaso g’okugulu. Ekitundu ekiyitibwa suprapatellar bursa kiri kumpi n’ekisenge ky’okugulu era kiri wakati w’omusuwa gwa rectus femoris ne femur, n’okutambula kwayo n’ekiyungo ky’okugulu mu bantu abakulu abasinga obungi. Bursa ya prepatellar egalamira mu maaso gokka ku patella. Ekitundu eky’okungulu eky’omugongo (superficial infrapatellar bursa) kiri kungulu ku kitundu eky’ewala eky’omusuwa gw’omugongo (patellar tendon) n’ekitundu ky’omugongo ekiyitibwa tibial tuberosity, so nga ekitundu ekinene eky’omugongo (deep infrapatellar bursa) kiri wansi wakati w’ekitundu eky’ewala eky’omusuwa gw’omugongo (patellar tendon) n’ekitundu ky’omugongo eky’omu maaso (anterior tibial tuberosity). Bursa ey’okungulu esobola okuzimba olw’okukozesa ennyo oba okulumwa, gamba ng’okufukamira okumala ebbanga eddene, ate okukozesa ennyo ebizimbe ebigaziya okugulu kiyinza okuvaako okuzimba kw’obuziba obw’omu maviivi, gamba ng’okubuuka oba okudduka enfunda eziwera.

Ekitundu eky’omu makkati eky’okugulu kisinga kubeera kitundu kya goosefoot bursa, semimembranosus bursa, ne suprapatellar bursa. Goosefoot bursa esangibwa wakati w’enkomerero y’ekisambi (tibial stop) y’omusuwa gw’omugongo ogw’ebbali (lateral tibial collateral ligament) n’emisuwa egy’ewala egy’okuyungibwa (distal fusion tendons) egy’omusono, ebinywa ebigonvu eby’omu kifuba n’eby’omugongo (semitendinosus muscles). Semimembranosus bursa eri wakati w’omusuwa gwa semimembranosus ne medial tibial condyle, ate suprapatellar bursa ye bursa esinga obunene mu kinywa ky’okugulu era esangibwa waggulu w’ekinywa ky’okugulu ne ku ngulu enzito ey’ekinywa kya quadriceps.

05 Obuwanvu bw’entambula y’ekiyungo

Okukebera okufukamira kw’okugulu okukola, omulwadde atwale embeera y’okusitama era n’okufukamira mu ngeri esinga obunene ekisinziiro kibeere kumpi n’ekisenge ky’omubiri ekiyitibwa gluteal groove nga bwe kisoboka; enkoona eya bulijjo ey’okufukamira eri nga 130°.

Okukebera okugaziwa kw’okugulu ssaako omulwadde atwale embeera y’okutuula n’okugaziya okugulu okusukkiridde. Okugaziya okugulu okusukka ekigere ekigolokofu oba ekifo ekitaliimu (0°) kya bulijjo eri abalwadde abamu naye kiyitibwa okugaziya ennyo. Okugaziwa okusukkiridde okutasukka 3°-5° nnyanjula ya bulijjo. Okugaziwa ennyo okusukka eddaala lino kiyitibwa knee retroflexion era nga nnyanjula etali ya bulijjo.

Ekigezo kya homas kigezesa obugonvu bw’ebitundu by’omubiri ebiyitibwa quadriceps ne hip flexors.

Singa wabaawo okukonziba kw’okufukamira kw’ekisambi, ekisambi ky’enkomerero eya wansi eya draping kijja kukoona nga kyolekera ekisenge okusinga okufuumuuka oba wansi n’emmeeza eyeekebejja.

Enkoona y’ekisambi ekiwanikiddwa ku mmeeza y’okukebera eraga diguli y’okunyiga kw’ekisambi.

Singa okunywezebwa kw’ebitundu by’omubiri ebina (quadriceps tightness) kubaawo, okugulu okwa wansi okwa drape kujja kukola angle okuva ku mmeeza y’okukebera. Enkoona ekolebwa ekigere ekya wansi ekiwanvuye nga kiriko layini ya ppipa eya wansi eraga diguli y’okusika kwa quadriceps.

06. Okukebera okutebenkera kw’ebinywa

Posterior Drawer Test - Okugezesebwa kwa posterior drawer kukolebwa ng’omulwadde ali mu mbeera ya supine, ekisambi ekikoseddwa nga kifukamidde okutuuka ku 45°, okugulu nga kifukamidde okutuuka ku 90°, ate ekigere mu neutral . Omukebera akwata ekisambi ky’omulwadde eky’okumpi n’emikono gyombi mu nkwata eyeetooloovu ate ng’ateeka engalo ensajja ez’emikono gyombi ku kifuba ky’omugongo. Olwo empalirizo ey’emabega essibwa ku kisambi eky’okumpi. Okusengulwa kw’ekisambi okw’emabega okusukka sentimita 0.5-1 n’okusengulwa okw’emabega okusinga okw’oludda olulamu kiraga okukutuka ekitundu oba okujjuvu kw’omusuwa ogw’emabega ogw’omusalaba ogw’okugulu.

Quadriceps Active Contraction Test - Etebenkeza ekigere ky’omulwadde (ebiseera ebisinga nga kitudde ku kigere) era n’okuleetera omulwadde okugezaako okuserengesa ekigere mu maaso ku mmeeza y’okukebera (okuziyiza okuziyiza kw’omukono gw’omukebera), maneuver eno ereetera ebinywa by’omugongo okukonziba, ekijja okuvaamu okukyusakyusa mu maaso kw’ekisambi waakiri mm 2 mu ligament y’emabega etaliimu okugulu.

Tibial External Rotation Test - Ekigezo ky’okuzimbulukuka ebweru w’ekisambi kikozesebwa okuzuula obuvune mu nsonda ez’emabega ez’ebbali n’okubeerawo kw’obuvune bw’omusuwa ogw’omusalaba ogw’emabega. Tibia ekyusibwakyusibwa ebweru mu ngeri ey’obutakola ku 30° ne 90° ez’okufukamira kw’okugulu. Okukebera kuno kubaawo singa oludda olukoseddwa lukyusibwa ebweru okusukka 10°-15° okusinga oludda olulamu. Positive ku 30° y’okufukamira okugulu ate negativu ku 90° kiraga obuvune bwa PLC obwangu, ate positive ku byombi 30° ne 90° of flexion kiraga obuvune ku byombi posterior cruciate ligament ne posterolateral complex.

07. Emisuwa egy’okumpi n’emisuwa

Emisuwa gy’ennyondo (joint capsule ligaments).

omusuwa gw’omugongo, omusuwa gw’omugongo ogw’omu makkati, omusuwa gw’omugongo ogw’ebbali

Emisuwa egy’omu bitundu by’omubiri (intracapsular ligaments).

omusuwa ogw’omusalaba ogw’omu maaso, omusuwa ogw’omusalaba ogw’emabega

Emisuwa egy’ebweru w’emisuwa

omusuwa ogw’omu makkati, omusuwa ogw’ebbali ogw’omusingo, omusuwa ogw’omu maaso ogw’omugongo, omusuwa ogw’omugongo ogw’ekika kya fibular

08. Okuyingiza obusimu mu kiwanga

Enzimba y’emisuwa gy’obusimu

Ekibinja ky’emisuwa gy’obusimu ekirimu omusuwa gw’omugongo, omusuwa gw’omugongo, n’obusimu bw’omugongo (ekigenda mu maaso n’obusimu bwa sciatic) kitambula emabega ddala w’ekiwanga ky’okugulu.

Obusimu obuyitibwa common peroneal nerve bwe ttabi ery’ebbali ery’obusimu bwa sciatic.

09. Ebinywa Ebikwatagana

Eky’omu maaso eky’ebbali

Ensigo ennya zirimu ekitundu ekiyitibwa rectus femoris, vastus medialis, vastus lateralis, ne intermedius femoris.

Oludda olw’emabega

Ensigo z’omugongo

mulimu ebitundu by’omubiri ebiyitibwa biceps femoris, semitendinosus ne semimembranosus;

Obulwadde bwa Gastrocnemius.

Eky’omu maaso (anteromedial).

Tibialis mu maaso.

Ebinywa ebikuuma ekinywa ky’okugulu nga kinywevu, omuli ebitundu ebina, ebinywa ebitunga, ebinywa by’omugongo, ebinywa ebigonvu eby’omu kisambi, biceps femoris, semitendinosus, ne semimembranosus.

10. Okukebera omubiri

1. Okukebera okulaba

Weetegereze entambula n’okukwatagana kw’ennyondo z’okugulu ku ludda olukoseddwa n’oludda olulala olw’omulwadde, era weetegereze oba waliwo okuzimba mu kitundu, langi y’olususu etali ya bulijjo, n’entambula etali ya bulijjo, n’ebirala 3.

2. okukwata ku mukono

kebera ekifo obulumi n’okuzimba, obuziba, obuwanvu n’obutonde, ng’oludda lw’omulwadde olukoseddwa luli mu mbeera ey’okuwummulamu nga bwe kisoboka.

3. Okukunga abantu

Kebera entambula y’ekiwanga ky’okugulu ng’oyita mu mirimu gy’omulwadde egy’okukola n’okukola emirimu egy’obutakola.

4. Okupima

Pima obuwanvu bwa buli kitundu ky’ekitundu ky’omubiri awamu n’obuwanvu bwonna, okwetooloola ekitundu ky’omubiri, ebanga ly’entambula y’ennyondo, amaanyi g’ebinywa, okufiirwa ekitundu ky’okuwulira n’ebirala, era okole ebiwandiiko n’obubonero.

5. okukeberebwa okw’enjawulo

 - floating patella test: weetegereze oba waliwo effusion mu kinywa ky’okugulu kw’omulwadde.

Okwekenenya enkola

Oluvannyuma lw’okusika ekisenge ky’amazzi (suprapatellar bursa) okusobozesa amazzi okukuŋŋaanyizibwa, singa wabaawo amazzi mu kiyungo ky’okugulu, ekitundu ky’omugongo kinyigirizibwa mpola n’olugalo olw’omukono ogw’omukono, era puleesa bw’emala okusumululwa, ekitundu ky’omubiri ekiyitibwa patella kijja kulengejja waggulu wansi w’amaanyi g’amazzi agabuuka, era puleesa bw’efulumizibwa, ekitundu ky’omugongo kijja kuba n’okuwulira okubuuka oba okutengejja olw’amaanyi g’okugulu

- Okukebera mu ddulaaya: okulaba oba waliwo okwonooneka kw’omusuwa ogw’omusalaba.

Anterior drawer test: omulwadde agalamira ku kitanda, okugulu okufukamira 90 °, ebigere nga bipapajjo ku kitanda, sigala ng’awummudde. Omukebera ku bigere by’omulwadde okukifuula ekinywevu, emikono nga gikwata enkomerero ya tibial ey’ekiwanga ky’okugulu, okusika ennyana okutuuka mu maaso, gamba nga tibia anterior displacement okusinga oludda olulamu olwa mm 5 is positive, positive eraga nti anterior cruciate ligament injury (Weetegereze: Lachman test is the anterior drawer test of the knee flexion 30 °).

Posterior drawer test: omulwadde agalamira ku mugongo, n’afukamira okugulu ku 90°, n’ateeka emikono gyombi emabega w’ekinywa ky’okugulu, n’ateeka engalo ensajja ku ludda olugaziya, n’asika n’okusika enkomerero y’ennyana ey’okumpi enfunda enfunda n’enfunda, era ekisambi kidda emabega ku kisambi nga kituufu, ekiraga nti omusipi ogw’emabega ogw’omusalaba gwakutuse ekitundu oba gwonna.

- Okugezesa okusiiga: okunnyonnyola oba waliwo okwonooneka kwonna ku meniscus y’okugulu.

Knee Joint Grinding Test: Enkola y’okukebera omubiri ekozesebwa okukebera oba waliwo obuvune bw’omusuwa ogw’ebbali (lateral collateral ligament) ne meniscus mu kiwanga ky’okugulu.

Omulwadde abeera mu mbeera ya kwesigama ng’okugulu okukosebwa kufukamidde ku 90°.

1. Okugezesa okusitula okuzimbulukuka

Omukebera anyiga ennyana ku kisambi ky’omulwadde n’akwata ekisinziiro n’emikono gyombi okusitula ennyana okuyita ku kisenge ekiwanvu eky’ennyana, ng’akola entambula z’enzitoya ez’omunda n’ez’ebweru; singa obulumi bubaawo ku njuyi zombi ez’okugulu, kiteeberezebwa okuba nga buvune bwa lateral collateral ligament.

2. Okugezesa okunyigirizibwa mu ngeri ey’okuzimbulukuka

Omukebera akwata ekigere ky’ekitundu ekikoseddwa n’emikono gyombi, okugulu okukosebwa ne kufukamira ku 90° ate ennyana n’ebeera mu mbeera eyeegolodde ng’ekigere kitunudde waggulu. Oluvannyuma ssika ekinywa ky’okugulu wansi era okyuse ennyana munda n’ebweru mu kiseera kye kimu. Singa wabaawo obulumi ku ludda olw’omunda n’olw’ebweru olw’ekinywa ky’okugulu, kiraga nti ekitundu ky’omubiri ekiyitibwa meniscus eky’omunda n’eky’ebweru kyonoonese.

Singa okugulu kuba mu kufukamira okuyitiridde, kiteeberezebwa nti ejjembe ery’emabega lyakutuka; bwe kiba ku 90°, kiteeberezebwa nti okukutuka okw’omu makkati; singa obulumi bubaawo ng’osemberera ekifo ekigolokofu, ejjembe ery’omu maaso liteeberezebwa okukutuka.

- Lateral stress test: okwetegereza omulwadde oba teyonoonese ku lateral collateral ligament.

Okukebera okunyigirizibwa kw’okugulu okw’ebbali kwe kukebera omubiri okukozesebwa okukebera emisuwa egy’ebbali egy’okugulu.

Embeera: Omulwadde agalamira ku kitanda ky’okukebera, era ekitundu ekikoseddwa ne kiwambibwa mpola ekigere ekya wansi ekikoseddwa ne kiteekebwa ebweru w’ekitanda.

Enfo y’ennyondo: okugulu kuteekebwa mu mbeera egaziyiziddwa mu bujjuvu ate mu mbeera ey’okufukamira mu 30°.

Okukozesa amaanyi: Mu mbeera z’okugulu ebbiri waggulu, omukebera akwata ekigere ky’omulwadde ekya wansi n’emikono gyombi n’assaako situleesi ku ludda olw’omu makkati n’olw’ebbali, olwo ekinywa ky’okugulu ne kikwatibwa oba okuyungibwa mu ngeri ey’obutakola, kwe kugamba, okukebera kwa valgus ne valgus kukolebwa ne kugeraageranyizibwa ku ludda olulamu.

Singa obulumi bubaawo mu kinywa ky’okugulu mu nkola y’okusiiga situleesi, oba singa enkoona y’okukyusakyusa n’okukyusakyusa (inversion and eversion angle) esangibwa nga evudde mu bbanga erya bulijjo era nga waliwo okuwunyiriza, kiraga nti waliwo okunyiga oba okukutuka kw’omusuwa ogw’ebbali. Bwe kiba nti ekigezo ky’okunyigirizibwa kw’okuzimbulukuka okw’ebweru kiba kirungi, kiraga nti obulagirizi obugolokofu obw’omu makkati tebunywevu, era wayinza okubaawo ebiwundu by’omusuwa ogw’omugongo ogw’omu makkati, meniscus ey’omu makkati ne kkapu y’ekiwanga; bwe kiba nti okugezesebwa kw’okunyigirizibwa kw’okuzimbulukuka okw’omunda kuba kirungi, kiraga nti obulagirizi obugolokofu obw’ebbali tebunywevu, era wayinza okubaawo obuvune ku meniscus ey’ebbali oba articular surface cartilage.

11. Okukuba ebifaananyi by’okugulu

1. Okukeberebwa mu X-ray

ekozesebwa okukebera oba waliwo okumenya n’obulwadde bw’amagumba obuvunda. Weight-bearing (standing) position knee joint front and side view film esobola okwetegereza eggumba, ekituli ky’ekinywa ky’okugulu n’ebirala.

2. Okukebera kompyuta (CT) .

CT scans esobola okuyamba okuzuula obuzibu bw’amagumba n’okumenya mu ngeri etali ya maanyi. Ekika kya CT scan eky’enjawulo kisobola okuzuula obulungi gaasi, ne bwe kiba nti ekiwanga tekizimba.

3. Okukebera eddoboozi (Ultrasound).

Akozesa amayengo g’amaloboozi okufulumya ebifaananyi mu kiseera ekituufu eby’ensengekera z’ebitundu ebigonvu mu kugulu n’okwetooloola. Ultrasound esobola okulaba enkyukakyuka mu bulwadde nga mastoids z’amagumba ku mabbali g’ennyondo, okuvunda kw’amagumba, synovitis, effusiona mu binywa, okuzimba popliteal fossa, n’okubumbulukuka kw’ekinywa.

4. Okukuba ebifaananyi mu ngeri ya magineeti (MRI) .

Okukebera kuno kuyamba okuzuula obuvune bw’ebitundu ebigonvu, gamba ng’emisuwa, emisuwa, eggumba n’ebinywa.

Okukebera mu laboratory: Singa omusawo ateebereza nti alina yinfekisoni oba okuzimba, okukebera omusaayi n’oluusi arthrocentesis°, enkola eggyamu amazzi amatono mu kinywa ky’okugulu okusobola okwekenneenya mu laboratory, kiyinza okwetaagisa.

12. Ebitera okuvaako obulumi mu binywa

1. Ebikwatagana n’obuvune

obuvune bw’emisuwa nga emisuwa egy’omu maaso n’egya emabega egy’omusalaba n’okunyigirizibwa n’okukutuka kw’emisuwa egy’ebbali; obuvune mu meniscus; obulwadde bwa patellar tendonitis n’amaziga; okumenya amagumba n’ebirala.

2. Okwekuusa ku bulwadde bw’endwadde z’enkizi

obulwadde bw’amagumba obuva ku kwambala n’okukutuka kw’amagumba g’ekiwanga; obulwadde bw’endwadde z’enkizi buva ku baserikale b’omubiri okulumba ennyondo; gaasi eva ku kutondebwa kw’ebiwujjo okuva mu asidi wa uric omungi ebikosa ennyondo.

3. Ebivaako ebirala

obulwadde bwa synovitis obuleeta obulumi mu binywa n’okuzimba; ebizibu by’amagumba ng’okuseeseetula n’okwambala kw’amagumba; ebizimba ebiyingira mu kiwanga; okuzimba okuva ku kuzimba n’ebirala; okuyimirira obubi okumala ebbanga eddene; iliotibial fascia syndrome ereetebwa okusikagana okuddiŋŋana ekivaako okulumwa ebweru w’okugulu.

13. Enkola z’obujjanjabi ezitera okukozesebwa

1.Obujjanjabi obw’okukuuma

-Wummula ne buleeki

-Compresses ennyogovu n'eyokya

-Okujjanjaba eddagala

-Okujjanjaba omubiri

-Eddagala ly'okukola dduyiro

-Okukozesa ebyuma ebiyamba

2.Okulongoosa

-Okulongoosa mu ngeri ya arthroscopic

-Okulongoosa ebinywa

3.Eddagala eddala

-Eddagala ly'ekinnansi ery'Abachina (TCM)

-Obujjanjabi bw'empiso